4.पर्यावरण प्रकल्प: कचरा व्यवस्थापनाचे शास्त्र

🏫 शाळेतील कचरा व्यवस्थापनाचे शास्त्र

१. प्रस्तावना

आजच्या युगात पर्यावरण रक्षण ही अत्यंत महत्त्वाची गरज बनली आहे. शाळा ही विद्यार्थ्यांचे शिक्षण व संस्काराचे केंद्र असते. त्यामुळे शाळेतील स्वच्छता व कचरा व्यवस्थापन हे केवळ आरोग्यासाठीच नव्हे, तर पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या प्रकल्पाद्वारे शाळेतील कचरा व्यवस्थापनाची सध्याची स्थिती समजून घेऊन त्यात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

२. विषयाचे महत्त्व

• शाळेतील स्वच्छता राखणे हे विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.

• योग्य कचरा व्यवस्थापनामुळे रोगराई टाळता येते.

• विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणपूरक सवयी निर्माण होतात.

• पुनर्वापर व पुनर्निर्मितीची सवय लागते.

• पर्यावरण संवर्धनासाठी विद्यार्थ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण होते.

३. प्रकल्पाची उद्दिष्टे

• शाळेतील कचऱ्याचे प्रकार ओळखणे

• कचऱ्याचे वर्गीकरण (ओला, सुका, पुनर्वापरयोग्य) समजून घेणे

• सध्याच्या व्यवस्थेचे निरीक्षण करणे

• सुधारणा करण्यासाठी उपाययोजना सुचवणे

• विद्यार्थ्यांमध्ये स्वच्छतेबाबत जागरूकता निर्माण करणे

४. प्रकल्प कार्यपद्धती

• शाळेतील विविध भागांमध्ये (वर्गखोल्या, , प्रयोगशाळा, मैदान) कचऱ्याचे निरीक्षण

• शिक्षक, सफाई कर्मचारी व विद्यार्थ्यांशी मुलाखती

• कचऱ्याचे वर्गीकरण करून त्याचे प्रमाण नोंदवणे

• फोटोंद्वारे कचऱ्याच्या प्रकारांची नोंद

• शाळेतील कचरा व्यवस्थापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांची माहिती घेणे

५. प्रकल्प निरीक्षणे

  बहुतांश ठिकाणी ओला व सुका कचरा एकत्र टाकला जातो

  कचरा टाकण्यासाठी डस्टबिन्स उपलब्ध असून त्याचा योग्य वापर केला जात नाही.

  काही विद्यार्थ्यांमध्ये कचरा व्यवस्थापनाबाबत जागरूकता आहे.

  पुनर्वापराची सवय फारशी दिसून आली नाही.

  शिक्षक व कर्मचाऱ्यांकडून स्वच्छतेबाबत चांगले मार्गदर्शन मिळते.

खाली दिलेले मुद्दे "फोटोंद्वारे कचऱ्याच्या प्रकारांची नोंद" आणि "शाळेतील कचरा व्यवस्थापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांची माहिती" 

---

 फोटोंद्वारे कचऱ्याच्या प्रकारांची नोंद

शाळेतील विविध ठिकाणी निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याचे निरीक्षण करून त्याचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले गेले:

कचऱ्याचा प्रकार	उदाहरणे	फोटो संदर्भ
ओला कचरा	अन्नाचे उरलेले भाग,, फुलं	(फोटो: शालेय आवारातील डस्टबिन)
सुका कचरा	कागद, पेनचे झाकण, प्लास्टिक बाटल्या	(फोटो: वर्गखोलीतील डस्टबिन)
पुनर्वापरयोग्य कचरा	प्लास्टिक बाटल्या, कागद, काच	(फोटो: रिसायकलिंग बिन)
अपायकारक कचरा	तुटलेली काच, बॅटरी, जुने इलेक्ट्रॉनिक वस्तू	(फोटो: प्रयोगशाळेतील कचरा)

 

टीप: या फोटोंमध्ये कचऱ्याचे प्रकार स्पष्टपणे दर्शवले आहेत. प्रत्येक फोटोसाठी स्थान, तारीख व वेळ नोंदवली गेली आहे.

---

 शाळेतील कचरा व्यवस्थापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांची माहिती

शाळेत कचरा व्यवस्थापनासाठी खालील साधनांचा वापर केला जातो:

• डस्टबिन्स (कचरापेट्या):

  • वेगवेगळ्या रंगांच्या डस्टबिन्स (हिरवा – ओला कचरा, निळा – सुका कचरा)
  • वर्गखोली, कॅन्टीन, प्रयोगशाळा, मैदान याठिकाणी ठेवलेले

• स्वच्छता कर्मचारी:

  • दररोज सकाळी व दुपारी कचरा गोळा करणे
  • डस्टबिन्स रिकामे करणे व परिसर स्वच्छ ठेवणे

• कचरा गोळा करणारी ट्रॉली/ट्रक:

  • शाळेच्या बाहेरून नगरपालिका द्वारे कचरा उचलला जातो

• जनजागृती फलक व सूचना:

  • “कचरा इथे टाका”, “ओला व सुका कचरा वेगळा करा” अशा सूचना फलक

• कंपोस्ट युनिट:

  • ओल्या कचऱ्यापासून सेंद्रिय खत तयार करण्यासाठी

• पुनर्वापर केंद्र (Reuse Corner):

  • जुन्या वह्या, पुस्तके, पेन इ. वस्तू इतर विद्यार्थ्यांसाठी वापरण्याची सोय

---

६. प्रकल्प माहितीचे विश्लेषण

• कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण न झाल्यामुळे त्याचे योग्य व्यवस्थापन होत नाही

• पुनर्वापरयोग्य वस्तूंचा वापर वाढवण्याची गरज आहे

• शाळेत कचरा व्यवस्थापनासाठी अधिक प्रभावी यंत्रणा उभारणे आवश्यक आहे

• विद्यार्थ्यांमध्ये जनजागृतीसाठी विशेष उपक्रम राबवणे गरजेचे आहे

७. निष्कर्ष

शाळेतील कचरा व्यवस्थापन सुधारण्यासाठी सर्व संबंधित घटकांनी एकत्र येणे आवश्यक आहे. योग्य नियोजन, जनजागृती व शिस्तबद्धता यामुळे शाळा स्वच्छ व पर्यावरणपूरक बनू शकते. विद्यार्थ्यांमध्ये लहानपणापासूनच पर्यावरणप्रेमाची भावना निर्माण करणे हे काळाची गरज आहे.

८. संदर्भ

• शाळेतील शिक्षक व कर्मचारी यांच्याशी घेतलेल्या मुलाखती

• महाराष्ट्र शासनाचे पर्यावरण शिक्षण संदर्भ साहित्य

• स्वच्छ भारत अभियानाचे संकेतस्थळ

• स्थानिक स्वच्छता समितीचे मार्गदर्शक तत्त्वे

स्थानिक पर्यावरण कार्यकर्त्यांचे मार्गदर्शन

नगरपालिका  मुख्याधिकारी,मुख्याध्यापक  श्री. एम. एस. वाघ सर व सर्व पदाधिकारी 

व शिक्षिका श्रीमती जयश्री के.चव्हाण यांचे मार्गदर्शन.

श्रीमती  प्र.अ.सोढा सार्वजनिक मराठी हायस्कूल व हाजी ए. एम .व्होरा कनिष्ठ महाविद्यालय तालुका नवापूर