5.पर्यावरण प्रकल्प: .पाण्याची बचत – शाळेपासून सुरुवात

 

💧 पाण्याची बचत – शाळेपासून सुरुवात

१. प्रस्तावना

पाणी हे जीवनाचे मूलभूत घटक आहे. मानव, प्राणी, वनस्पती यांचे अस्तित्व पाण्यावर अवलंबून आहे. मात्र, वाढती लोकसंख्या, औद्योगिकीकरण आणि पाण्याचा अपव्यय यामुळे पाण्याची टंचाई निर्माण होत आहे. अशा परिस्थितीत पाण्याची बचत करणे ही काळाची गरज आहे. शाळा ही समाजाचे प्रतिबिंब असते, त्यामुळे पाण्याच्या बचतीची सुरुवात शाळेपासूनच झाली पाहिजे.

२. विषयाचे महत्त्व

• पाणी वाचवणे म्हणजे पर्यावरणाचे रक्षण करणे.

• भविष्यातील पिढ्यांसाठी जलसंपत्तीचे संवर्धन.

• शाळेतील विद्यार्थ्यांमध्ये पाण्याबाबत जागरूकता निर्माण करणे.

• पाण्याचा अपव्यय टाळून शाळेचा खर्च कमी करणे.

• स्वच्छता आणि आरोग्य टिकवण्यासाठी पाण्याचा योग्य वापर.

३. प्रकल्पाची उद्दिष्टे

शाळेतील पाण्याचा वापर व अपव्यय याचे निरीक्षण करणे.

पाण्याच्या बचतीसाठी उपाययोजना शोधणे.

विद्यार्थ्यांमध्ये पाणी बचतीबाबत जनजागृती करणे.

शाळेतील पाणी वापराचे प्रमाण कमी करणे.

पावसाचे पाणी संकलन यासारख्या उपायांची अंमलबजावणी सुचवणे.

४. प्रकल्प कार्यपद्धती

• शाळेतील नळ, टाक्या, स्वच्छतागृहे, बाग याठिकाणी पाण्याचा वापर नोंदवणे.

• शिक्षक, कर्मचारी व विद्यार्थ्यांशी चर्चा.

• पाण्याच्या वापराचे दररोज निरीक्षण.

• अपव्यय होणाऱ्या ठिकाणांची छायाचित्रे घेणे.

• पाणी बचतीसाठी इतर शाळांमध्ये राबवले जाणारे उपक्रम अभ्यासणे.

५. प्रकल्प निरीक्षणे

अनेक ठिकाणी नळ सतत चालू ठेवले जातात

काही नळ गळतीमुळे पाणी वाया जाते

विद्यार्थ्यांना पाणी वाचवण्याचे महत्त्व माहीत असले तरी सवयी नाहीत

बागेत पाण्याचा वापर वेळापत्रकानुसार होत नाही

पावसाचे पाणी संकलनाची कोणतीही व्यवस्था नाही

पाण्याच्या वापराचे दररोज निरीक्षण करण्यासाठी एक सोपी आणि प्रभावी पद्धत खाली दिली आहे.

---

📊 पाण्याच्या वापराचे दररोज निरीक्षण

निरीक्षणाची उद्दिष्टे:

• शाळेतील विविध ठिकाणी किती पाणी वापरले जाते हे समजून घेणे
• अपव्यय होणाऱ्या ठिकाणांची ओळख करणे
• पाणी बचतीसाठी उपाय सुचवणे

---

निरीक्षणासाठी ठिकाणे:

ठिकाण	वापराचे उद्दिष्ट	निरीक्षण वेळ
स्वच्छतागृहे	हात धुणे, फ्लश	सकाळी, दुपारी
पोषण आहार	भांडी धुणे, स्वच्छता	जेवणानंतर
बाग	झाडांना पाणी देणे	सकाळी
प्रयोगशाळा	प्रयोगासाठी पाणी	वापराच्या वेळी
नळ व टाक्या	सामान्य वापर	दिवसातून दोन वेळा

---

निरीक्षण पद्धती:

• नळांची संख्या व स्थिती नोंदवणे (गळती आहे का?)
• पाण्याचा अंदाजे वापर लिटरमध्ये नोंदवणे
• वापरकर्त्यांची संख्या नोंदवणे (विद्यार्थी, कर्मचारी)
• फोटो व व्हिडिओद्वारे नोंद ठेवणे
• विशेष अपव्ययाच्या घटनांची नोंद (जसे की नळ बंद न ठेवणे)

---

नमुना निरीक्षण तक्ता:

दिनांक	ठिकाण	वापरलेले पाणी (लिटर)	गळती/अपव्यय	उपाय सुचवले
28/10/2025	स्वच्छतागृह	150 लिटर	1 नळ गळत होता	नळ दुरुस्ती
28/10/2025	बाग	80 लिटर	नियोजन नसलेले पाणी देणे	वेळापत्रक तयार करणे
28/10/2025	पोषण आहार	100 लिटर	भांड्यांमध्ये सतत पाणी वाहत होते	ऑटो नळ वापरणे

---

या निरीक्षणाच्या आधारे शाळेतील पाण्याचा वापर नियंत्रित करता आला. बचतीसाठी ठोस उपाययोजना  राबविल्या.

६. प्रकल्प माहितीचे विश्लेषण

• शाळेतील पाण्याचा वापर नियोजनबद्ध नाही

• पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी यंत्रणा आवश्यक आहे

• विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृतीतून पाणी वाचवण्याचे प्रशिक्षण देणे गरजेचे आहे

• पाण्याच्या बचतीसाठी तांत्रिक उपाय (जसे की ऑटोमॅटिक नळ, रेन वॉटर हार्वेस्टिंग) राबवता येतील

७. निष्कर्ष

पाण्याची बचत ही केवळ एक सवय नसून ती एक जबाबदारी आहे. शाळा ही विद्यार्थ्यांच्या सवयी घडवणारे ठिकाण असल्यामुळे, पाणी वाचवण्याची सवय शाळेपासूनच लागली पाहिजे. योग्य नियोजन, जनजागृती आणि तांत्रिक उपाययोजना यामुळे शाळेतूनच मोठा बदल घडवता येतो.

८. संदर्भ

• महाराष्ट्र शासनाचे जलसंधारण विभाग

• शाळेतील शिक्षक व कर्मचारी यांच्याशी चर्चा

• "जलशक्ती अभियान" संदर्भ साहित्य

• स्थानिक स्वच्छता व जलसंवर्धन समितीचे मार्गदर्शक तत्त्वे