6.पर्यावरण प्रकल्प: वृक्षारोपण आणि शाळेचा हरित कोपरा

  6.वृक्षारोपण आणि शाळेचा हरित कोपरा

१. प्रस्तावना

शाळेच्या हरित कोपरा (Green Corner) प्रकल्पासाठी एक प्रभावी आणि शास्त्रशुद्ध प्रास्ताविक (Introduction) खालीलप्रमाणे आहे. हे तुम्ही तुमच्या प्रकल्पाच्या अहवालासाठी (Project Report) किंवा भाषणासाठी वापरू शकता:

---

प्रास्ताविक: शालेय हरित कोपरा प्रकल्प

"वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे..." या उक्तीप्रमाणे निसर्ग हा मानवाचा अनादी काळापासूनचा मित्र राहिला आहे. परंतु, आजच्या २१ व्या शतकात आपण पाहतोय की, वाढत्या शहरीकरणामुळे आणि सिमेंटच्या जंगलांमुळे निसर्गाचा हा अनमोल ठेवा झपाट्याने कमी होत आहे. प्रदूषणाची वाढती पातळी आणि ग्लोबल वार्मिंग (जागतिक तापमान वाढ) यांसारख्या समस्यांनी संपूर्ण जगासमोर मोठे आव्हान उभे केले आहे.

शाळा हे केवळ पुस्तकी ज्ञान देण्याचे केंद्र नसून, ते सुजाण नागरिक घडवण्याचे संस्कार केंद्र आहे. पर्यावरणाचा हा समतोल राखण्याची जबाबदारी आजच्या तरुण पिढीवर आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गाप्रती ओढ निर्माण व्हावी, त्यांना पर्यावरणाचे महत्त्व प्रत्यक्ष कृतीतून समजावे आणि त्यांच्या हातांनी सृष्टीची सेवा व्हावी, या उद्देशाने 'शालेय हरित कोपरा' ही संकल्पना पुढे आली आहे.

शाळेच्या आवारात उपलब्ध असलेल्या छोट्याशा जागेत किंवा कुंड्यांच्या माध्यमातून एक 'हरित कोपरा' विकसित करणे, हा केवळ वृक्षारोपणाचा कार्यक्रम नसून तो एक 'जिवंत अनुभव' आहे. या उपक्रमाद्वारे विद्यार्थ्यांना वनस्पतींचे जीवनचक्र, त्यांचे औषधी उपयोग आणि जैवविविधता यांचे जवळून निरीक्षण करता येईल. निसर्गाशी तुटलेली नाळ पुन्हा जोडण्यासाठी आणि आपल्या शाळेचा परिसर नंदनवन बनवण्यासाठी हा छोटासा प्रयत्न म्हणजे पर्यावरणाच्या दिशेने टाकलेले एक सकारात्मक पाऊल आहे.

 वाढत्या शहरीकरणामुळे हरित क्षेत्र झपाट्याने कमी होत आहे. यामुळे पर्यावरणाचे संतुलन बिघडत आहे. अशा परिस्थितीत वृक्षारोपण हे पर्यावरण रक्षणाचे प्रभावी साधन ठरते. शाळा ही विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणप्रेम जागवण्याचे केंद्र असल्याने, शाळेच्या आवारात हरित कोपरा तयार करणे ही एक सकारात्मक पावले आहे.

२. विषयाचे महत्त्व

• वृक्षामुळे हवेत प्राणवायू वाढतो आणि कार्बन डायऑक्साइड कमी होतो.

• वृक्षारोपणामुळे तापमान नियंत्रित राहते.

• हरित कोपऱ्यामुळे शाळेचे वातावरण प्रसन्न आणि नैसर्गिक बनते.

• विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गप्रेम आणि जबाबदारीची भावना निर्माण होते.

३. प्रकल्पाची उद्दिष्टे

• शाळेच्या परिसरात वृक्षारोपण करणे.

• हरित कोपऱ्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणणे.

• विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाबद्दल जागरूकता निर्माण करणे.

• झाडांची निगा राखण्याची सवय लावणे.

• शाळेच्या सौंदर्यात भर घालणे.

४. प्रकल्प कार्यपद्धती

• शाळेच्या परिसरात जागेची निवड (जसे की मोकळी जागा, कुंड्या, भिंतीलगतची जागा)

• स्थानिक हवामानाला अनुरूप झाडांची निवड (उदा. गुलमोहर, अशोक,  चाफा)

• विद्यार्थ्यांच्या सहभागाने वृक्षारोपण कार्यक्रम राबवणे.

• झाडांना पाणी देणे, खत घालणे, तण काढणे यासाठी वेळापत्रक तयार करणे.

• हरित कोपऱ्यात माहिती फलक, झाडांची नावे व उपयोग लिहिणे.

शाळेत हरित कोपरा विकसित करण्यासाठी खालीलप्रमाणे टप्प्याटप्प्याने कार्यवाही केली जाईल:

१. जागेची निवड आणि नियोजन (Selection of Site)

हरित कोपरा यशस्वी होण्यासाठी योग्य जागेची निवड करणे हा पहिला महत्त्वाचा टप्पा आहे.

• मोकळी जागा: शाळेच्या मैदानाच्या कडेला किंवा प्रवेशद्वाराजवळ जिथे सूर्यप्रकाश चांगला मिळेल, अशा जागेची निवड करणे.

• भिंतीलगतची जागा: जागा कमी असल्यास संरक्षक भिंतीचा आधार घेऊन 'उभी बाग' (Vertical Garden) तयार करणे.

• कुंड्यांचा वापर: सिमेंटची जागा जास्त असल्यास आकर्षक रंगाच्या कुंड्या किंवा टाकाऊ टायर, प्लास्टिक बादल्या यांचा वापर करून झाडे लावणे.

• प्रवेशयोग्यता: निवडलेली जागा अशी असावी जिथे विद्यार्थी सहज पोहोचू शकतील आणि झाडांची निगा राखणे सोपे जाईल.

२. स्थानिक हवामानाला अनुरूप झाडांची निवड (Selection of Plants)

महाराष्ट्रातील हवामानाचा विचार करून कमी देखभालीत जगणाऱ्या आणि सावली देणाऱ्या झाडांची निवड केली जाईल:

• शोभेची व सावलीची झाडे: गुलमोहर, अशोक, चाफा, कांचन, बहावा. ही झाडे शाळेच्या सौंदर्यात भर टाकतात.

• औषधी वनस्पती: तुळस, कोरफड, कढीपत्ता, गवती चहा, कोरफड.

• कमी पाण्यावर जगणारी झाडे: कोरफड, सदाफुली किंवा शोभेची कॅक्टस प्रजाती (कोरड्या हवामानासाठी).

३. विद्यार्थी सहभाग आणि वृक्षारोपण (Plantation Drive)

हा उपक्रम केवळ शिक्षकांचा न राहता तो 'विद्यार्थ्यांचा प्रकल्प' बनवण्यासाठी खालील कृती केल्या जातील:

• वृक्षारोपण सोहळा: शाळेच्या सुरुवातीच्या काळात किंवा पर्यावरण दिनानिमित्त विद्यार्थ्यांच्या हस्ते वृक्षारोपण करणे.

• वर्गवार विभागणी: प्रत्येक वर्गाला एक कोपरा किंवा ठराविक झाडे वाटून देणे.

• प्रशिक्षण: झाड लावताना खड्डा किती खोदावा, माती आणि खताचे मिश्रण कसे असावे, याचे प्रात्यक्षिक विद्यार्थ्यांना देणे.

४. संगोपन आणि वेळापत्रक (Maintenance and Timetable)

झाडे लावणे सोपे असते, पण ती जगवणे महत्त्वाचे आहे. यासाठी शिस्तबद्ध नियोजन केले जाईल:

• जलव्यवस्थापन: उन्हाळ्यात दररोज आणि हिवाळ्यात गरजेनुसार पाणी देण्याचे नियोजन. शक्य असल्यास 'ठिबक सिंचन' (Drip Irrigation) तंत्राचा वापर करणे.

• कामकाजाचे वेळापत्रक: पीटी (P.T.) च्या तासाला किंवा मधल्या सुट्टीत ठराविक विद्यार्थ्यांना झाडांची जबाबदारी देणे (उदा. सोमवार - १० वी 'अ', मंगळवार - १० वी 'ब').

• तण नियंत्रण व खत: झाडांच्या मुळाशी वाढणारे गवत (तण) नियमित काढणे आणि घरगुती सेंद्रिय खत किंवा गांडूळ खत ठराविक अंतराने घालणे.

५. शैक्षणिक माहिती फलक (Educational Signage)

हरित कोपरा हा एक 'जिवंत ज्ञानकोश' वाटावा यासाठी:

• नाव पाट्या: प्रत्येक झाडापाशी त्याचे स्थानिक नाव, शास्त्रीय नाव आणि त्याचे महत्त्व दर्शवणारी छोटी पाटी लावणे.

• उपयोगिता फलक: हरित कोपऱ्याच्या सुरुवातीला एक मोठा फलक लावणे, ज्यावर या प्रकल्पाची उद्दिष्टे आणि सहभागी विद्यार्थ्यांची नावे असतील.

• क्यूआर कोड (पर्यायी): आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून झाडांच्या पाटीवर क्यूआर कोड लावता येईल, जो स्कॅन केल्यावर त्या झाडाची सविस्तर माहिती मोबाईलवर मिळेल.

---

निष्कर्ष:

अशा प्रकारे नियोजनबद्ध कार्यपद्धती अवलंबल्यास शाळेचा हरित कोपरा केवळ हिरवागार दिसणार नाही, तर तो विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाचे संस्कार रुजवणारे एक सशक्त माध्यम ठरेल.

खाली शाळेतील वृक्षारोपण उपक्रमासाठी झाडांची निगा राखण्याचे साप्ताहिक वेळापत्रक दिले आहे. हे वेळापत्रक विद्यार्थ्यांच्या वर्गनिहाय जबाबदारीनुसार तयार केले गेले आहे.

---

 झाडांची निगा राखण्यासाठी साप्ताहिक वेळापत्रक

दिवस	जबाबदार वर्ग	कामाचे स्वरूप
सोमवार	इयत्ता ५, ६वी	झाडांना पाणी देणे.
मंगळवार	इयत्ता ७, ८वी	तण काढणे.
बुधवार	इयत्ता ९ वी	खत घालणे (सेंद्रिय खत)
गुरुवार	इयत्ता  १० वी	झाडांची स्वच्छता व फलक तपासणी.
शुक्रवार	इयत्ता ११ वी	झाडांची वाढ नोंदवणे व फोटो घेणे.
शनिवार	इयत्ता १२वी	सर्व कामांचे पुनरावलोकन व अहवाल तयार करणे.

---

 विशेष सूचना:

• प्रत्येक वर्गासाठी ४–५ विद्यार्थ्यांची टीम तयार केली.
• कामानंतर निरीक्षण वहीत नोंद केली.
• शिक्षक मार्गदर्शक म्हणून उपस्थित राहतात.
• पावसाळ्यात पाणी देण्याचे काम कमी केले .
• खत घालण्याचे काम महिन्यातून एकदा केले .

५. प्रकल्प निरीक्षणे

• वृक्षारोपण कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग

• काही झाडे योग्य काळजी न घेतल्यामुळे सुकली

• काही झाडे चांगल्या प्रकारे वाढली (उदा. तुळस, गुलाब)

• हरित कोपऱ्यामुळे शाळेच्या परिसरात सौंदर्य व शीतलता वाढली

• शिक्षक व पालकांनीही या उपक्रमात सहभाग घेतला

६. प्रकल्प माहितीचे विश्लेषण

• योग्य नियोजन आणि सातत्याने निगा राखल्यास वृक्ष चांगले वाढतात

• विद्यार्थ्यांना जबाबदारी दिल्यास ते ती आनंदाने पार पाडतात

• हरित कोपऱ्यामुळे शाळेतील वातावरणात सकारात्मक बदल दिसून आला

• पर्यावरण शिक्षणासाठी प्रत्यक्ष अनुभव महत्त्वाचा ठरतो

फायदे

• पर्यावरण शिक्षण: पुस्तकी ज्ञानापेक्षा प्रत्यक्ष झाड लावताना आणि वाढताना पाहिल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गाप्रती संवेदनशीलता निर्माण होईल.

• प्रदूषण नियंत्रण: शाळेच्या परिसरातील धूळ आणि आवाज कमी होण्यास मदत होईल.

• मानसिक स्वास्थ्य: हिरवळीमुळे विद्यार्थ्यांची एकाग्रता वाढते आणि उत्साह टिकून राहतो.

शाळेच्या आवारात हरित कोपरा (Green Corner) तयार करण्याचे तुम्ही विचारले होते, त्याचे केवळ पर्यावरणीयच नव्हे तर शैक्षणिक, शारीरिक आणि सामाजिक स्तरावरही अनेक खोलवर परिणाम होतात. त्याचे अधिक फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. शैक्षणिक फायदे (Educational Benefits)

• प्रत्यक्ष अनुभव (Practical Learning): विज्ञान पुस्तकातील प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis), वनस्पतींचे भाग किंवा परागीभवन यांसारख्या संकल्पना मुले प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहू शकतात.

• संशोधन वृत्ती: झाडांची वाढ मोजणे, पानांच्या छटांचे निरीक्षण करणे यातून मुलांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि निरीक्षण शक्ती वाढते.

• जबाबदारीची जाणीव: जेव्हा एखादा विद्यार्थी स्वतः झाड लावतो आणि त्याला पाणी घालतो, तेव्हा त्याच्यात 'मालकी हक्क' आणि 'उत्तरदायित्वाची' भावना निर्माण होते.

२. मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य (Health Benefits)

• तणावमुक्ती: हिरवळीच्या सानिध्यात राहिल्याने मुलांमधील अभ्यासाचा ताण कमी होतो आणि मानसिक प्रसन्नता लाभते.

• शुद्ध हवा: शहरी भागातील वाढत्या प्रदूषणामुळे शाळांमध्ये धुळीचे प्रमाण जास्त असते. हरित कोपरा नैसर्गिक 'एअर फिल्टर' म्हणून काम करतो, ज्यामुळे श्वसनाचे त्रास कमी होऊ शकतात.

• एकाग्रता वाढते: संशोधनानुसार, निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवणाऱ्या मुलांची एकाग्रता (Concentration) इतर मुलांच्या तुलनेत जास्त असते.

३. पर्यावरणीय संतुलन (Environmental Impact)

• तापमान नियंत्रण: झाडांमुळे शाळेच्या इमारतीचे तापमान नैसर्गिकरित्या कमी राहते, ज्यामुळे उन्हाळ्यात वर्गात थंडावा जाणवतो.

• जैवविविधता: एका लहानशा हरित कोपऱ्यामुळे तिथे पक्षी, मधमाश्या आणि विविध कीटक येऊ लागतात, ज्यामुळे एक छोटी परिसंस्था (Ecosystem) तिथे आकाराला येते.

• पाण्याचे संवर्धन: झाडांमुळे जमिनीची धूप थांबते आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होते.

४. सामाजिक आणि कौशल्य विकास

• सहकार्य (Teamwork): बागेत काम करताना मुले एकमेकांना मदत करतात, ज्यामुळे त्यांच्यात संघभावना निर्माण होते.

• टाकाऊतून टिकाऊ: जुन्या बादल्या, बाटल्या किंवा टायरचा वापर कुंडी म्हणून केल्यास मुलांना पुनर्वापराचे (Recycling) महत्त्व कळते.

७. निष्कर्ष

वृक्षारोपण हा केवळ एक उपक्रम नसून, तो पर्यावरण संवर्धनाचा पाया आहे. शाळेतील हरित कोपरा ही संकल्पना विद्यार्थ्यांमध्ये निसर्गप्रेम, जबाबदारी आणि पर्यावरण रक्षणाची भावना निर्माण करते. अशा उपक्रमांमुळे शाळा केवळ शिक्षणाचेच नव्हे, तर पर्यावरण संवर्धनाचेही केंद्र बनते.

८. संदर्भ

• शाळेतील शिक्षक व पर्यावरण शिक्षण विभाग

• महाराष्ट्र शासनाचे पर्यावरण शिक्षण संदर्भ साहित्य

• स्थानिक निसर्गप्रेमी संस्था व स्वयंसेवी संस्था

• वृक्षारोपणासाठी वापरलेली माहितीपत्रके व मार्गदर्शक पुस्तिका

                                                   "१६ ओझोन दिवस पोस्टर मेकिंग स्पर्धा"

श्रीमती  प्र.अ.सोढा सार्वजनिक मराठी हायस्कूल व हाजी ए. एम .व्होरा कनिष्ठ महाविद्यालय तालुका नवापूर जिल्हा  नंदुबार.